Strona główna / nr 2 (2) - LATO 2004 / RZADKIE SSAKI NASZYCH TATR
    
NUMERY ARCHIWALNE
KONTAKT
GALERIA - ZDJĘCIA
WADOWICE
TATRY
GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE
BESKIDY - JAN PAWEŁ II
BABIA GÓRA
GÓRY WYSOKIE
ROŚLINY I ZWIERZĘTA
LINKI
PROPOZYCJE WYCIECZEK
Noclegi Hotele
Wydawnictwa turystyczne
Samorząd Przewodników
polski
ŚWISTAK - KOZICA


Wiosna pora godowa płazów zdjęcia galeria

Gady zdjęcia galeria

Ptaki w górach zdjęcia galeria

Najpiękniejsze górskie kwiaty tatr zdjęcia galeria 1

Niedźwiedź, kozica, jeleń zdjęcia, galeria
GÓRY - TATRY
Rzadkie ssaki naszych Tatr

Dr Marek Guzik - Akademia Pedagogiczna w Krakowie

 


W polskich Tatrach stwierdzono dotychczas występowanie ok. 51 gatunków ssaków. Najbardziej charakterystycznymi i znanymi ssakami wysokogórskimi,  które jednoznacznie kojarzą się z Tatrami, są kozica Rupicapra rupicapra i świstak Marmota marmota. Najstarsze zapiski o tych gatunkach pochodzą z XVII w. choć badania naukowe, obejmujące tatrzańskie ssaki, w tym i wymienione gatunki, rozpoczynają się dopiero w wieku XIX. Z tego też okresu pochodzi Ustawa Galicyjskiego Sejmu Krajowego "Względem zakazu wytępiania zwierząt alpejskich właściwych Tatrom, świstaka i dzikich kóz". Był to rok 1868, a ustawa była pierwszą na świecie, parlamentarną ustawą o ochronie gatunkowej zwierząt.

Dokładne badania prowadzone po 1945 roku przez czeskich i słowackich teriologów wykazały, że żyjące w Tatrach populacje kozicy i świstaka różnią się od populacji występujących na innych terenach, co pozwoliło na wyodrębnienie tatrzańskich podgatunków tych zwierząt.


Tatry Hala Gąsienicowa Panoramy tatrzańskie zdjęcia, galeria

Tatry szlak na Orlą Perć i Kozią Przełęcz zdjęcia, galeria

Tatry Morskie Oko zdjęcia

Tatry Dolina Białej Wody zdjęcia galeria II

Tatry Orla Perć zdjęcia galeria I
Kozica
od dawien dawna była symbolem zwinności. Zaznacza się to nawet w przysłowiach ludowych – „zwinny jak kozica” czy „skacze jak kozica”. Zapewne jednym z motywów, który spowodował, że kozica stała się symbolem Tatrzańskiego Parku Narodowego (tak części polskiej jak i słowackiej) był zachwyt nad jej swobodą w poruszaniu się po niedostępnych ścieżkach i urwiskach skalnych. Kozica jest też bodaj najczęściej używanym przez malarzy i rzeźbiarzy podhalańskich motywem zwierzęcym. Jej łacińska nazwa Rupicapra pochodzi od słów rupes – skały i capra – koza i znaczy po prostu koza skalna czyli po naszemu kozica. Tatrzańskie kozice stanowią najdalej na północ wysuniętą populację tego gatunku i są zaliczane do podgatunku Rupicapra rupicapra tatrica w obrębie rodziny krętorogich.

Kozica wielkością i pokrojem ciała jest zbliżona do kozy domowej, choć nie jest z nią bezpośrednio spokrewniona. Ciężar ciała tatrzańskich osobników nie przekracza zwykle 40 kg, a wysokość w kłębie 90 cm.

Ubarwienie kozicy jest zmienne i zależy od pory roku, zimą ciemniejsze niż latem. Wierzch ciała w zimie jest szarobrunatny w lecie brunatno rudy, spód jaśniejszy. Środkiem grzbietu biegnie wyraźna czarna smuga. Sierść w tym miejscu jest dłuższa, dochodzi do 20 cm i nazywana jest wąsami, a jej jaśniejsze końce nazywane są szronem. Policzki, podgardle i środek pyska są białawe lub szarożółte, a po obu stronach głowy, od pyska przez oko aż do uszu, ciągnie się ciemniejszy pas. Kozice dwukrotnie w ciągu roku zmieniają sierść – wiosną  od końca maja do początków lipca tracą sierść zimową, która zaczyna im odrastać już w końcu sierpnia. Sierść kozicy stanowi jeden z istotnych przejawów przystosowania do życia w surowym, górskim klimacie. Ciało kozicy pokrywają dwie warstwy włosów. Pierwszą, zewnętrzną warstwę budują włosy długie z charakterystycznymi banieczkami powietrza. Zimą długość włosów tej warstwy dochodzi do kilkudziesięciu centymetrów. Druga warstwa składa się z delikatnych, gęstych włosów o strukturze wełnistej, a obie stanowią doskonałą warstwę izolacyjną w czasie srogiej tatrzańskiej zimy.

            Różnica między samcami i samicami jest u kozic słabo zaznaczona. U obu płci występują puste w środku rogi, zwane hakami, w kolorze czarnym, rzadziej szarym. Są one ustawione prawie prostopadle do czoła i w górnej części odgięte do tyłu. Ich długość dochodzi do 30 cm. Specjaliści odróżniają płeć zwierząt po grubości, długości i sposobie zakrzywienia rogów, bowiem u samców są one grubsze, dłuższe i wygięte łukowato, natomiast u samic mniej masywne i wygięte hakowato. Kiedyś uważano, że kozica w swoich wspinaczkach może chwytać się rogami skał, co oczywiście nie jest prawdą. Rogi stale przyrastają i tworzą się na nich poprzeczne zgrubienia, tzw. obrączki lub karby roczne. Co roku pojawia się jedna obrączka przyrostu i po ich liczbie na hakach można określić wiek kozicy. Za rogami u osobników obu płci znajdują się gruczoły zapachowe zwane figami. Ich czynność wydzielnicza wzrasta w okresie rui.

Kozica jest zwierzęciem stadnym, i występuje w tzw. kierdlach, które liczą najczęściej od 5 do 15 osobników. W skład takiego kierdla wchodzą kozy, tegoroczne koźlęta oraz młode osobniki, w tym samce nie starsze niż 3 letnie. Na czele kierdla stoi zwykle najsilniejsza i najbardziej doświadczona samica. Samce starsze występują zwykle w małych grupach, liczących od 2 do 5 osobników, natomiast najstarsze capy żyją samotnie.

W okresie godowym, który u kozicy trwa od końca października do połowy grudnia, samce przyłączają się do stad kóz. W tym okresie między samcami dochodzi często do walk, w czasie których samce nacierają na siebie z nastawionymi rogami. Stanowią one rodzaj rytuału i ustalają hierarchię w stadzie. Pojedynki takie rzadko kończą się śmiercią, jednak czasami jeden z kozłów zostaje ciężko ranny lub zrzucony w przepaść.

Po okresie godów kozy i kozły ponownie się rozdzielają. Ciąża trwa od 160 do 170 dni i po tym okresie, zazwyczaj w maju, samica rodzi jedno, rzadziej dwoje koźląt. Młode waży najczęściej ok. 2,5 kg już po kilku minutach potrafi samodzielnie wstać, a po ok. 10 godzinach  zgrabnie podąża za matką. Wiele młodych koźląt ginie bezpośrednio po urodzeniu z powodu śnieżyc i niskiej temperatury, a czasami zaatakowane przez drapieżniki. Koźlęta, początkowo karmione wyłącznie mlekiem matki, szybko przechodzą na pokarm roślinny, uzupełniany mlekiem. Szybko też pojawiają się u nich proste różki. W sierpniu różki mają już 2 cm długości, a po ok. 18 miesiącach życia mają długość 12 – 14 cm i ich końce zaczynają się zaginać.

Tatrzańskie kozice zamieszkują tereny położone pomiędzy 1700 a 2200 m n.p.m. Są to obszary górnej strefy kosodrzewiny, hal czyli obszary trawiaste, a także turni i niegościnnych piargów. W okresie letnim, szczególnie na halach, występuje wiele różnorodnych roślin stanowiących pokarm kozic. Są to głównie trawy, koniczyna, mniszek lekarski, babka, wrzos, borówki, jeżyny i maliny. Chętnie zjadane są również  liście, kwiaty i pączki drzew np. kosodrzewiny, olchy zielonej, jarzębiny, wierzby i klonu, a także różne mchy i porosty. W zimie kozica wygrzebuje pożywienie spod śniegu, a w razie braku pożywienia niekiedy ogryza korę świerka i jodły, zlizuje też śnieg. Bardzo chętnie odwiedza karmniki i lizawki.

Ekstremalne warunki życia w górach spowodowały w budowie ciała kozicy wystąpienie szeregu zmian przystosowawczych tak morfologicznych jak i anatomicznych. Wspomniałem już wyżej o budowie sierści. Ponadto układ mięśniowy i szkielet jest dobrze wykształcony i bardzo wytrzymały. Połączenia stawowe, szczególnie w kończynach, mają niespotykane u innych ssaków możliwości ruchu. Powodują one między innymi to, że efekt odbicia zwierzęcia jest dużo większy niż np. u owcy i sprawiają, że kozica wykonuje skoki dochodzące do 6 – 7 m.

Racice kozicy tzw. ratki mają ostre rogowe krawędzie, które w zimie rozwijają się i twardnieją, zapewniając bezpieczeństwo przy poruszaniu się po lodzie i śniegu. W lecie natomiast, na twardym podłożu skalnym, ulegają one starciu, odsłaniając miękki środek stopy, zaopatrzony w specjalny fałd skórny tzw. poduszkę, która przywiera do podłoża i działa jak przylga lub hamulec. Ma to ogromne znaczenie przy pokonywaniu stromych skał. Również od strony fizjologicznej kozica jest przystosowana do życia na dużych wysokościach. Posiada, jak na swoją wielkość, stosunkowo duże serce, które waży ok. 390 g. (u człowieka ok. 280 g). Posiada też wysoką liczbę erytrocytów we krwi –  12 mln/mm3, odpowiedzialnych za transport tlenu w organizmie (człowiek ok. 4,5 mln/mm3).

Wszystkie zmysły kozicy są doskonale rozwinięte, ale najlepiej rozwinięty jest wzrok. Z odległości 800 m rozpoznaje osobniki swojego gatunku, a z odległości 1 km człowieka na śniegu. Kozice żyją do 25 lat.

Według danych z lipca 2003 r. w polskich Tatrach liczba kozic wynosiła 95 osobników.

 

Jednym z najsympatyczniejszych i charakterystycznych ssaków tatrzańskich jest ŚWISTAK. Choć należy do rodziny wiewiórkowatych i jest w Polsce jej największym przedstawicielem, to jednak nie potrafi wspinać się na drzewa, jak znana wszystkim ruda piękność – wiewiórka. Potrafi za to doskonale kopać nory ziemne, w których spędza znaczną część życia. W Tatrach występuje podgatunek Marmota marmota latirostris - świstak tatrzański.

Nazwa świstaka pochodzi od umiejętności wydawania głośnego, ostrego świstu, który zwierzęta te wydają gdy są czymś zaniepokojone lub przestraszone, ale również w czasie zabawy. 

Świstak ma masywną, krępą i zaokrągloną sylwetkę. W końcu lata gdy ma już grubą warstwę tłuszczu, przypomina z daleka małego niedźwiadka. Długość ciała dorosłego świstaka wynosi ok. 50 cm a ogona ok. 15 cm. Ciężar rzadko przekracza 5 kg. Świstaki żyją ok. 18 lat.

Ciało świstaka jest pokryte grubą warstwą futra, na które składają się dwa typy włosów. Bezpośrednio przy ciele posiada świstak krótki, ciemny i bardzo gęsty tzw. podszerstek, natomiast zewnętrzne włosy okrywowe są długie i rzadkie. Każdy włos okrywowy ma kilka stref kolorystycznych, na przemian jaśniejszych i ciemniejszych, dlatego też odcień futra zmienia się wraz z ruchem zwierzęcia. Futro na wierzchu ciała jest szaro-brunatno-żółtawe, natomiast na stronie brzusznej jaśniejsze. Na głowie i ogonie futro jest prawie czarne. Cechą charakterystyczną świstaka jest występowanie czterech palców (brak kciuka) w kończynie przedniej. Dwie pary siekaczy świstaka, jedna górna i jedna dolna, rosną przez całe życie. Ich przednia powierzchnia jest pomarańczowa.

Świstaki żyją w koloniach liczących zazwyczaj kilkanaście osobników, których podstawą jest grupa rodzinna. Ponieważ świstaki są zwierzętami roślinożernym, kolonie zakładają w miejscach gdzie teren kamienisty przeplata się z obszarami porośniętymi krzewami i trawą. Na terenie występowania kolonii znajduje się jedna wspólna nora zimowa, nory letnie, wykopane przez każdą rodzinę, oraz system płytkich nor będących schronieniem w razie zagrożenia. Nora letnia ma na końcu obszerną komorę, wysłaną obficie trawami i mchem i w niej właśnie, z początkiem czerwca przychodzą na świat młode świstaki. Osobną komorę ma samiec. Do tych komór prowadzi zazwyczaj jeden chodnik główny i kilka dodatkowych. Nora zimowa jest głębsza i ma najczęściej tylko jeden otwór wejściowy, zamykany na zimę od środka kamieniami i ziemią. Kilkudziesięciometrowy chodnik prowadzi do obszernej, wymoszczonej sianem komory sypialnej, w której spędzają zimę wszystkie osobniki kolonii. Już w sierpniu kolonia gromadzi zapas siana na zimę, a także intensywnie żeruje, w celu zgromadzenia w organizmie dużej ilości tłuszczu. Zgromadzony na zimę tłuszcz stanowi ok. 2/3 masy ciała świstaka. Pożywienie świstaków stanowią trawy, zioła i korzenie roślin.  

W ciągu dnia świstaki poruszają się po całym swoim terytorium, wydeptując przy tym wśród roślinności górskiej, sieć wąskich ścieżynek, pomiędzy poszczególnymi norami. W czasie zabawy i żerowania świstaki są bardzo czujne i zwierzę które pierwsze dostrzeże zagrożenie wydaje głośny gwizd, po którym cała kolonia błyskawicznie znika pod ziemią. Najczęściej jednak jeden z osobników stoi na straży i w razie niebezpieczeństwa wydaje ostry świst, co jest sygnałem ostrzegawczym dla reszty kolonii. Na ten sygnał reagują nie tylko świstaki ale również kozice i inne zwierzęta.

W październiku, gdy temperatura w norze spada do ok. +120C., świstaki zapadają w głęboki sen zimowy. W tym czasie ulegają zwolnieniu wszystkie procesy życiowe. Temperatura ich ciała obniża się do 8 – 100C. Liczba uderzeń serca na minutę maleje z 220 do 30 a liczba oddechów do 1 na 4 minuty, przez co zużycie tlenu maleje 30 – 40 razy. Co około 3 tygodnie świstaki budzą się ze snu, aby wydalić mocz i usunąć z organizmu gromadzący się dwutlenek węgla. Jedzą też, szczególnie na wiosnę, trochę zgromadzonego siana. Po okresie snu zimowego ich ciężar spada prawie o 50%. Świstaki opuszczają swoje nory zimowe w kwietniu gdy jeszcze leży śnieg. Często muszą wykopać w śniegu korytarz aby wyjść na zewnątrz. Wkrótce potem rozpoczyna się okres godowy i po 33 – 35 dniach ciąży samica rodzi 2 – 7 młodych.

W polskich Tatrach świstaki żyją głównie w piętrze hal i spotykane są najczęściej na wysokości 1400 – 1800 m n. p. m. niekiedy nawet w pobliżu szlaków turystycznych.

Naturalnym wrogiem świstaka jest orzeł przedni, jednak z uwagi na fakt, że ptak ten jest w Tatrach bardzo rzadki nie stanowi dla świstaka zagrożenia. Obecnie największy wpływ na populację świstaków mają lisy. Obserwowano również udane ataki rysi czy kruków, szczególnie na młode świstaki.

Największym prześladowcą tych zwierząt jest jednak człowiek. Ponieważ sadło świstaków było uważane za cenny środek leczniczy, a również skórki miały wysoką cenę, były one odławiane lub wykopywane z nor. Spowodowało to znaczne obniżenie liczebności tych zwierząt w Tatrach.

Obecnie liczba świstaków wzrasta i ocenia się że w  polskich Tatrach  żyje około 90 tych pięknych zwierząt.

Świstak stał się w ostatnich latach maskotką Zakopanego. Z każdego stoiska na Krupówkach i wielu innych miejsc rozlega się świst zabawek – świstaków, i w wielu ceperskich domach świstaki są ulubionymi zabawkami dzieci. 

 

Literatura

 

  1. Gąsienica Byrcyn W. 2000. Tatrzański Park Narodowy. Ofic. Wyd. Multico, W-wa.
  2. Jakubowski R. (Red.) 2000. Bedeker tatrzański. Wyd. Nauk. PWN, W-wa
  3.  Kowalski K. 1991. Ssaki. Mały słownik zoologiczny. Wyd. W. P. W-wa.
  4. Profus P. 1996. Ssaki. (W „Przyroda Tatrzańskiego Parku Narodowego”. Red. Mirek i inni) Wyd. TPN. Zakopane – Kraków.
  5. Stecki K. 1979. Tatry. Ser. „Przyroda polska ". Wyd.  W. P. W-wa.
  6. Serafiński W., Wielgus – Serafińska E. 1976. Ssaki. Ser. „Zwierzęta świata”. PWN. W-wa.
  7. Kowalski K. (Red.) 1964. Klucze do oznaczania kręgowców Polski. Cz. V, Ssaki.PWN. W-wa – Kraków.

Dr Marek Guzik – pracownik Instytutu Biologii Akademii Pedagogicznej w Krakowie. Jest zoologiem. Prowadzi zajęcia terenowe ze studentami, nauczycielami i uczniami

fot. dr Bogusław Pawłowski

© Wszelkie prawa zastrzezone     INTERAKTYWNA POLSKA
Webmaster: PROMEDIA