Strona główna / nr 2 (2) - LATO 2004 / TATRY – ŚWIATOWE DZIEDZICTWO PRZYRODY
    
NUMERY ARCHIWALNE
KONTAKT
GALERIA - ZDJĘCIA
WADOWICE
TATRY
GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE
BESKIDY - JAN PAWEŁ II
BABIA GÓRA
GÓRY WYSOKIE
ROŚLINY I ZWIERZĘTA
LINKI
PROPOZYCJE WYCIECZEK
Noclegi Hotele
Wydawnictwa turystyczne
Samorząd Przewodników
polski
TATRY – ŚWIATOWE DZIEDZICTWO PRZYRODY

[ DOLINA BIAŁEJ WODY GALERIA 1 ] [ DOLINA BIAŁEJ WODY GALERIA 2 ] [ Tatry panorama z Głodówki ]

 

Tatry Mięguszowieckie Szczyty

Tatry Orla Perć zdjęcia galeria I

Niedźwiedź, kozica, jeleń zdjęcia, galeria

Najpiękniejsze górskie kwiaty tatr zdjęcia galeria 1

Tatry zdjęcia czarno białe
         

TATRY ŚWIATOWE DZIEDZICTWO PRZYRODY

Prof. dr hab. Zbigniew Mirek      Tatry w liczbach, tatrzańskie naj, naj zobacz >>>>
Prof. dr  Halina Piękoś-Mirkowa

Tatry, określane czasem jako „miniatura Alp” są unikatowym, nie tylko w skali Europy, masywem górskim.  Ich wspaniałe krajobrazy i atmosfera fascynują każdego, komu dane było je oglądać. Usytuowane na pograniczu Polski i Słowacji stanowią najwyższy masyw Karpat, będąc równocześnie najwyższym i jednym z najcenniejszych przyrodniczo łańcuchów górskich między Alpami i Kaukazem oraz pomiędzy Skandynawią  i Półwyspem Bałkańskim (Ryc. 1). Tatry,

osiągając 53 km długości oraz 17 km szerokości, zajmuje jednocześnie względnie mały obszar (ok. 750 km2) porównywalny ze średniej wielkości doliną alpejską czy powierzchnią Warszawy. Większość wyższych szczytów wraz z najwyższy – Gierlachem (2663 m n.p.m.), znajduje się po stronie słowackiej zaś po stronie polskiej najwyżej wznoszą się Rysy (2499 m n.p.m.). Tak zwane przedgórze Tatr obejmuje tereny położone w reglu dolnym między 800 a 1000 m n.p.m. Całe pasmo podzielone jest na cztery części: Tatry Zachodnie, Tatry Wysokie, Tatry Bielskie i masyw Siwego Wierchu – ten ostatni przez większość polskich badaczy nie jest uznawany za część Tatr (Ryc. 2). Tatry Zachodnie zbudowane są ze skał metamorficznych i osadowych, wśród których możemy spotkać: gnejsy, łupki krystaliczne, piaskowce, wapienie, dolomity i  margle. W Tatrach Wysokich przeważają skały krystaliczne, głównie granity zaś Bielskie Tatry są głównie wapiennym górotworem. Istnienie dwóch głównych typów skał (osadowe i krystaliczne) pociąga za sobą zróżnicowania roślinności oraz flory na gatunki kalcyfilne (wapienioloubne) i unikające wapienia. Rzeźba, która formowana była w dużym stopniu przez plejstoceńskie lodowce odróżnia Tatry Wysokie od Tatr Zachodnich i Bielskich. Wyjątkowość i atrakcyjność Tatr polega m.in. na tym, że w żadnym innym miejscu na świecie w górach systemu alpejskiego nie znajdziemy tak niewielkiego i względnie niskiego pasma górskiego wykazującego prawdziwie alpejski charakter. Jest to bowiem jedyny masyw w Karpatach z zachowaną w tej skali typową rzeźbą polodowcową – z zawieszonymi dolinami, bocznymi i czołowymi morenami, cyrkami lodowcowymi i licznymi postglacjalnymi jeziorami oligotroficznymi. Największe z tatrzańskich jezior - Morskie Oko - obejmuje 34,5 ha powierzchni, najgłębsze zaś z nich - Wielki Staw Polski - osiąga 79,3 m głębokości. Jest to również jedyne w Karpatach pasmo z wieloletnimi płatami śnieżnymi. Wartość Tatr podnosi istnienie na tym terenie ponad 1000 jaskiń (najdłuższa liczy ponad 17 km korytarzy? a najgłębsza osiąga głębokość ponad 800 m). Rezultatem znaczącego zróżnicowania warunków klimatycznych na gradiencie wysokościowym było uformowanie się w Tatrach pięciu pięter roślinności: w tym dwa piętra leśne: regiel dolny i górny oraz: piętro subalpejskie (kosówki), piętro alpejskie i piętro subniwalne (Ryc. 3), które nie występuje w żadnym innym paśmie górskim Karpat. Na skałach osadowych w niższym piętrze leśnym (regiel dolny) rozwinęła się buczyna karpacka z dominującymi bukiem i jodłą oraz domieszką świerka i jawora. W warstwie zielnej dość licznie występują: żywiec gruczołowaty (subendemit ogólnokarpacki), rzeżucha trójlistkowa, szczyr trwały, gajowiec żółty, paprotnik kolczysty i inne. Wyższe piętro leśne (regiel górny) tworzą lasy świerkowe a blisko górnej granicy lasu pojawia się lokalnie limba. W warstwie zielnej tego piętra często spotykamy: borówkę czarną, borówkę brusznicę, podbiałka alpejskiego, śmiałka pogiętego i nerecznicę górską a także dwa ważne gatunki mchów fałdownika rzemiennego i płaszczeńca marszczonego. Klimatyczna górna granica lasu przebiega w Tatrach średnio na wysokości 1550 m n.p.m. ale wysokość ta różni się znacznie w zależności m.in. od ekspozycji. Pas pomiędzy 1550 m a 1800 m n.p.m. zajmuje piętro subalpejskie (kosodrzewiny, kosówki) z dominującymi zaroślami kosodrzewiny, pomiędzy którymi rozwijają się dobrze wysokie rośliny zielne (np. wietlica alpejska, jastrun okrągłolistny, omieg górski i modrzyk alpejski). Piętro alpejskie z dominującymi wysokogórskimi łąkami rozciąga się na wysokości od 1800 m do 2250 m n.p.m.. Na skałach krzemianowych dominuje tam sit skucina, boimka dwurzędowa, kostrzewa niska i mietlica skalna. Zdominowane natomiast przez kostrzewę pstrą i lokalnie przez seslerię tatrzańską są murawy wysokogórskie na podłożu wapiennym – należą one do najbogatszych zespołów roślinnych Tatr. Inne spotykane tam częściej gatunki to: naradka włosista, siekiernica górska i turzyca wiecznie zielona. Powyżej 2250 m n.p.m. aż po najwyższe tatrzańskie szczyty rozpościerają się przestrzenie pozornie nagich skał piętra subniwalnego; pozornie, bo roślinność jest tu uboga – rośliny kwiatowe są nieliczne i porozrzucane w miejscach, gdzie mogą znaleźć choćby trochę dogodniejsze warunki wzrostu. Dominują różne gatunki porostów (głównie wzorzec geograficzny). Flora tego piętra liczy nie więcej niż 120 gatunków roślin zielnych (z dominującymi trawami boimką dwurzędową i kostrzewą niską) oraz charakterystycznymi goryczką przezroczystą i starcem kraińskim.

Wielkie zróżnicowanie warunków klimatycznych, bogata rzeźba oraz różnorodne podłoża geologiczne i glebowe składają się na wielkie bogactwo siedlisk Tatr, co z kolei przekłada się na różnorodność wyraźnie wyodrębnionych zespołów roślinnych oraz znaczną liczebność gatunkową flory i fauny – w sumie ok. 10 000 gatunków. Flora Tatr liczy ponad 1400 gatunków roślin naczyniowych, ok. 500 gatunków mchów, ok. 200 gatunków wątrobowców, ok. 850 gatunków porostów, ok. 1 000 gat. grzybów, ok. 70 gat. śluzowców i ok. 1 000 gat. glonów. Niemal 90% gatunków górskiej flory naczyniowej Polski występuje właśnie tutaj a prawie 50% ma na tym terenie jedyne stanowiska swego występowania w naszym kraju a czasami w całych Karpatach. Nie jest możliwe precyzyjne określenie liczby zwierząt (zwłaszcza bezkręgowców) zamieszkujących Tatry. Natomiast z grup najlepiej zbadanych, możemy podać z tego terenu 59 gatunków ssaków, ok. 200 gat. ptaków wliczając 108 - gatunków gniazdujących, 3 gatunki gadów, 7 – płazów i 95 gatunków mięczaków.

Tatry stanowią centrum występowania wysokogórskiej flory i fauny zarówno w tej części Europy jak i w ogóle w całych Karpatach. Do najlepiej rozpoznawalnych gatunków górskich Tatr należą m.in.: limba, szarotka, liczne gatunki goryczek i skalnic, w Polsce znane tylko z tych gór. Spośród najbardziej znanych przedstawicieli fauny tego obszaru wymienić należy kozicę Rupicapra rupicapra i świstaka Marmota marmota oraz ptaki - pomurnika  Tichodroma murariai i  płochacza halnego Prunella collaris.

Łańcuch Tatr stanowi również najbardziej na północ wysunięte centrum endemizmu Europy jak również centrum endemizmu zachodnio-karpackiego. W grupie roślin kwiatowych mamy około 100 gatunków i podgatunków będących endemitami lub subendemitami Tatr lub Karpat. Rosnące tu endemity ogólnokarpackie to m.in. ostrołódka karpacka, dzwonek piłkowany czy przymiotno węgierskie. Endemity zachodniokarpackie reprezentowane są przez urdzika karpackiego, sasankę słowacką, kostrzewę tatrzańską czy ostróżkę tatrzańską i skalnicę tatrzańską. Zaś do grupy endemitów i subendemitów tatrzańskich należą m.in. wiechlina tatrzańska, warzucha tatrzańska i mak tatrzański.

Mimo całego bogactwa flora i roślinność Tatr zostały mocno zniszczone przez kolejne zlodowacenia, a liczba gatunków, które przetrwały tu od późnego trzeciorzędu aż po dzień dzisiejszy jest niewielka. Tę nieliczną grupę reprezentują trzy zachodniokarpackie endemity: skalnica tatrzańska, ostróżka tatrzańska i goździk lśniący. Tatry stały się również ostoją dla reliktów glacjalnych, które przetrwały w naszych górach od starszego plejstocenu. Niektóre z nich są tak niezmiernie rzadkie, że nie spotkamy ich w żadnej innej części Karpat. Typowymi przedstawicielami grupy reliktów glacjalnych są wysokogórska paproć nerecznica Villara a wśród zwierząt bezkręgowych gatunek arktycznego liścionoga – skrzelopływka bagienna. Wiele rzadkich i reliktowych gatunków tatrzańskich ograniczonych jest w swoim występowaniu do pojedynczych, skrajnie małych populacji, liczących kilka lub kilkadziesiąt osobników. Stąd ich byt jest tu nieustannie zagrożony. Spośród około 1400 gatunków roślin naczyniowych flory Tatr, 68 gatunków znalazło się na polskich czerwonych listach i w czerwonych księgach gatunków ginących, a około 50 gatunków trafiło do w czeskich i słowackich czerwonych ksiąg. Blisko 120 polan tatrzańskich pozostało i istnieje wyłącznie dzięki tradycyjnej gospodarce kośno-pasterskiej a wiele pięknych gatunków, jak choćby chroniony krokus, związało swój los z tymi właśnie biotopami, zawdzięczającymi swój byt człowiekowi.

Początki kolonizacji przedgórza Tatr sięgają XIII wieku, ale jej szczególne nasilenie przypada na II połowę XVIII stulecia. W wieku XVIII i XIX górnictwo i hutnictwo przyczyniły się w sposób szczególny do dewastacji podtatrzańskiego krajobrazu; intensywnie prowadzono tu również wypas owiec (kontynuowany do lat 50-tych i 60-tych XX wieku) i eksploatację lasów. Warto przypomnieć, że pasterstwo ma w Tatrach długą historię, tradycję i związany z tą formą działalności specyficzny folklor. Tatry zlokalizowane w obszarze tzw. „czarnego trójkąta” (obszaru uformowanego przez przemysłowe centra Polski, wschodnich Niemiec i Czech a uważanego za jeden z najbardziej zanieczyszczonych rejonów świata) znacznie ucierpiały z powodu wysokich emisji SO2, zanieczyszczeń metalami ciężkimi czy opadów radioaktywnych, szczególnie w ostatnich dekadach minionego stulecia. Zanieczyszczenia powietrza "dalekiego zasięgu" i stale rosnąca presja ze strony środowisk pragnących inwestować na tym terenie w infrastrukturę turystyczną i rekreację należą do najpoważniejszych dla Tatr zagrożeń. Nie bez znaczenia jest także fakt postępującej urbanizacji najbliższych okolic Tatr, co czyni z parku narodowego odizolowaną od innych pasm górskich wyspę – ze wszystkimi negatywnymi tego faktu skutkami. Tatry należą do najczęściej odwiedzanych parków narodowych nie tylko w Polsce, ale i w Europie. Po naszej stronie liczba odwiedzających te góry turystów wzrosła z kilku tysięcy na początku XX stulecia do ponad 3 milionów w ostatnich dekadach. Wśród zagrożeń szczególnie aktualnych w ostatnim dziesięcioleciu należy wymienić nieodpowiedzialną politykę centralnych władz państwowych wobec Tatrzańskiego jak i wielu innych parków narodowych. Bezpośredni wpływ nieprzemyślanej działalności człowieka na tym terenie wyraził się poważnymi zmianami jego flory i fauny, co ilustruje kilka poniższych przykładów:

- naturalne lasy bukowo-świerkowe regla dolnego, na blisko 80% ich powierzchni zastąpione zostały monokulturami świerka,

- jedynie około 25% obszarów leśnych regla górnego zachowało swój pierwotny lub naturalny charakter,

- górna granica lasu uległa obniżeniu o ok. 100-200 m na ponad 2/3 swojej długości,

- w następstwie zanieczyszczenia powietrza i gleby, lasy tatrzańskie na większości obszaru znajdują się obecnie w drugim stadium degeneracji (w fazie pierwszej wyginęły niemal zupełnie wrażliwe gatunki porostów nadrzewnych np. z rodzaju brodaczka),

- zniknęło ponad 90% z 34 stanowisk motyla niepylaka apollo, podawanych jeszcze w latach 1950-tych,

- ponad 10% tatrzańskiej flory roślin naczyniowych stanowią obcy przybysze (włączając wiele azjatyckich i amerykańskich gatunków) bardzo dobrze już zadomowieni w parku narodowym,

- całe grupy roślin (np. porosty) są poważnie zagrożone przez zanieczyszczenia powietrza; wiele gatunków wymarło a inne wyraźnie ustępują lub wykazują obniżoną żywotność lub pewne deformacje, cierpią też z powodu pasożytów i tracą zdolność do rozprzestrzeniania się,

- co trzeci świerk w reglu dolnym zaatakowany jest przez grzyby pasożytnicze,

- znaczne zmiany zaobserwowano w ekosystemach wodnych, zwłaszcza w tych najbardziej interesujących, czyli oligotroficznych jeziorach powyżej granicy lasu; nasilająca się w czasie eutrofizacja spowodowała i zarybienie obcymi dla tych ekosystemów gatunkami doprowadziło do znaczących zmian w zbiorowiskach planktonowych,

- wzrastający zwłaszcza wczesną wiosną, poziom zakwaszenia jezior oligotroficznych spowodował dramatyczne zmiany ich fauny

- zanieczyszczenie metalami ciężkimi i zakwaszenie wody było prawdopodobnie przyczyną wymarcia reliktowego gatunku skorupiaka skrzelopływki bagiennej,

- na większości głównych potoków górskich zbudowano stacje poboru wody dla Zakopanego, poważnie zmieniając naturalne przepływy,

- w następstwie postępującej urbanizacji naturalna otulina parku narodowego i korytarze ekologiczne zostały w wielu miejscach całkowicie zniszczone a Tatry przekształciły się w izolowaną wyspę ekologiczną.

Niezwykła przyroda Tatr od blisko 200 lat wzbudzała zainteresowanie naukowców a od XIX w. środowiska te zaczęły wyraźnie akcentować konieczność ochrony tego niezwykle cennego przyrodniczo skrawka naszej ojczyzny. Wysiłki naukowców doprowadziły w 1869 roku do objęcia ochroną dwóch gatunków tatrzańskich ssaków kozicy i świstaka. Ochrona ta przyjęła formę pierwszego na świecie aktu prawnego dotyczącego ochrony zwierząt a opartego na naukowych podstawach. Projekt utworzenia Tatrzańskiego Parku Narodowego był gotowy już przed II wojną światową ( 1923 r.) lecz ostatecznie zatwierdzony został dopiero po wojnie, dekretem Rady Ministrów z 1954 roku (część słowacka nieco wcześniej - w 1948 roku). Istnieje ścisła współpraca między dyrekcjami polskiego TPN (Tatrzański Park Narodowy) i słowackiego TANAP-u (Tatransky Narodny Park). Głównym celem postawionym przed Tatrzańskim Parkiem Narodowym jest ochrona naturalnych siedlisk i bioróżnorodności, jak również eliminowanie zmian generowanych przez działalność człowieka – w parku dopuszczone być winny jedynie ruch turystyczny i eksploracja w ramach badań naukowych, monitorowanych przez dyrekcję TPN. Efektem dotychczasowego rozpoznanie przyrodniczego jest utworzona w parku sieć obszarów ścisłej ochrony z naturalnymi kompleksami lasów i obszarów alpejskich a także siedliskami cennych gatunków fauny wraz z trasami ich migracji i ostojami.

Komitet programu „Man and Biosphere” w 1992 roku całemu obszarowi Tatr (polskich i słowackich) o powierzchni ok. 145 600 ha, nadał status Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery. Ponadto obszar Tatr sklasyfikowany został również jako biotop o europejskim znaczeniu w systemie Corine oraz projekcie Natura 2000.

W dobie jednoczącej się Europy, postrzeganej jako przyrodnicza i kulturowa całość, unikatowość Tatr i ich przyrodnicze walory zyskują wyraźnie ponadnarodową wartość. Tatrzański Park Narodowy położony na terenach obu sąsiadujących ze sobą krajów nie jest wyłączną własnością Polaków i Słowaków. Podobnie, nikt z nas, niezależnie od miejsca swego zamieszkania nie może pozostać obojętny na los afrykańskiego Serengeti, czy zabytków Wenecji – wspólnie odpowiadamy za to dziedzictwo. Będąc świadomymi niezwykłego piękna i przyrodniczej unikatowości Tatr oraz wielu współczesnych zagrożeń a jednocześnie poczuwając się do wspólnej odpowiedzialności za los tego unikatowego na naszym kontynencie parku narodowego, właśnie w 50-lecie istnienia Parku należałoby powrócić do niegdysiejszej inicjatywy uznania Tatr za światowe dziedzictwo natury oraz zintensyfikować działania wspierające ich ochronę.

 

H. P-M & Z. M.

 

© Wszelkie prawa zastrzezone     INTERAKTYWNA POLSKA
Webmaster: PROMEDIA