Strona główna / nr 2 (4) - WIOSNA 2005 / Z HISTORII HALI KASPROWEJ
    
NUMERY ARCHIWALNE
KONTAKT
GALERIA - ZDJĘCIA
WADOWICE
TATRY
GÓRY ŚWIĘTOKRZYSKIE
BESKIDY - JAN PAWEŁ II
BABIA GÓRA
GÓRY WYSOKIE
ROŚLINY I ZWIERZĘTA
LINKI
PROPOZYCJE WYCIECZEK
Noclegi Hotele
Wydawnictwa turystyczne
Samorząd Przewodników
polski
TATRY - HALA KASPROWA


Tatry zdjęcia czarno białe

Szlak na Halę Gąsienicową zdjęcia galeria

Tatry Hala Gąsienicowa Panoramy tatrzańskie zdjęcia, galeria

Tatry Orla Perć zdjęcia galeria II

Tatry szlak na Orlą Perć i Kozią Przełęcz zdjęcia, galeria
       

Z historii Hali Kasprowej

Dr inż. Wojciech Gąsienica Byrcyn

Tatrzański Park Narodowy   

Tatry w liczbach, tatrzańskie naj, naj zobacz >>>>

 

Niezbyt wielka Dolina Kasprowa uchodzi za jedną z najpiękniejszych. Tworzą ją krystaliczne turnie z Kasprową Czubą, jak dawniej nazywano Kasprowy Wierch (1988 m. n.p.m.) oraz wapienne skały z Jaworzyńskimi Turniami i Zawratem Kasprowym. Bogactwo przyrodnicze tego obszaru tworzą zarówno niepowtarzalne zbiorowiska górskich roślin ale też mateczniki najrzadszych zwierząt z pomurnikiem, kozicą i niedźwiedziem. Cudowną ozdobą są górnoreglowe świerczyny, czy bory limbowe z pojedynczymi drzewami trwającymi od wieków na urwistych ścianach skalnych. Tu też znajduje się zagubiony śródleśny staw oraz liczne dziury, jak podhalanie nazywają jaskinie, z którymi wiązano interesujące podania.

Dolina Kasprowa była od stuleci wykorzystywana przez człowieka. Prześledźmy jak wyglądało tutaj gospodarzenie. Teren służył pierwotnie zapewne myśliwym polującym po najwyższe przełęcze i szczyty. W okolicy Kopy Magury eksploatowano rudy żelaza. Najważniejszym użytkiem, zwłaszcza w niższych położeniach, było drewno, zaś wszelkie dostępne halizny stanowiły tereny pasterskie dla owiec i bydła.

Dolina Kasprowa należała do jednego gospodarstwa pasterskiego, a mianowicie do Hali Kasprowej, która dzieliła się na dwie jednostki: Halę Kasprową Niżnią i Halę Kasprową Wyżnią. Hala Kasprowa Niżnia obejmowała dolną część Doliny Kasprowej wraz z Kasprową Polaną. Hala Kasprowa Wyżnia zajmowała teren Doliny Suchej Kasprowej i Doliny Starych Szałasisk.

Teren Kotliny Zakopiańskiej został zasiedlony stosunkowo późno. Osadą założoną najbliżej Tatr we wczesnym okresie państwowości polskiej były Szaflary. Pierwsze wzmianki o podejmowaniu tutaj planowej akcji osadniczej odnoszą się dopiero do I połowy XIII wieku. W 1234 r. Teodor Gryfita otrzymał pozwolenie na sprowadzenie tam kolonistów niemieckich. Następne dotyczą nadań Zakonowi Cystersów, pochodzących z lat 1251-1254 i 1308 r.

      Przez ponad 200 lat Szaflary były wsią peryferyjną, sąsiadującą od południa i zachodu z dużymi kompleksami leśnymi oraz naturalnymi haliznami, ciągnącymi się aż po Tatry. Sprzyjało to rozwojowi zarówno hodowli. Rozpoczęta w II połowie XVI wieku kolonizacja terenów położonych na południe od Szaflar, spowodowała kurczenie się areału lasów i pastwisk. Pasterstwem zajmowała się znacznie mniejsza liczba chłopów. Natomiast sołtysi, dysponujący areałem własnych pastwisk i dzierżawionych od dworu, posiadali wystarczające możliwości.

Do najstarszych w Szaflarach należały rodziny sołtysów Saflarskich i Kalatów. W zapisie lustratorów królewskich z 1660 r. czytamy między innymi: iż to sołectwo jest per medium podzielone właśnie pomiędzy te dwie rodziny, które posiadały też grunty uboczne na terenie Tatr Do nich to należały Hala pod Giewontem (Kalatówki, Strążyska, Białego) oraz Hala Stawy, nazwana później Halą Stawy Gąsienicowe. Chłopi szaflarscy użytkowali swoje grunty na prawach tzw. zakupieństwa, przy czym polany i hale od początku niemal wyłącznie za opłatą czynszową. Oznaczało to, iż dworowi trudniej było rugować ich z użytkowanej przez nich ziemi.

Dla zakładającego wieś sołtysa dokument lokacyjny stanowił rodzaj umowy. Był on reprezentantem sprawującym funkcję administracyjną w gromadzie. Otrzymywał od właściciela dóbr określone uprawnienia, przywileje, głównie gospodarcze. Należały do nich w przypadku Szaflar uposażenie sołectwa w drodze wieczystej dzierżawy w dwa łany gruntu, wolność od robocizny, prawo do posiadania młyna, karczmy, własnych chłopów, jak również do poboru trzeciego grosza z kar i opłat sądowych oraz szóstego grosza z czynszów pobieranych od chłopów dla dworu. Do tego dochodziły również prawo do polowania, rybołówstwa w rzekach i potokach w granicach własnej wsi oraz dokonane w okresie lokacji lub później nadania gruntów pastwiskowych także w Tatrach. Na rzecz dworu zobowiązani byli między innymi uiszczać czynsz, początkowo głównie za użytkowanie pastwisk w Tatrach.

Pomiędzy Halą Kalatówki, należącą do Kalatów i Halą Stawy, należącą do Szaflarskich, znajdowała się Hala Kasprowa, którą posiadali Gąsienicowie wywodzący się z Gładkiego i Kotelnicy. Nazwa pochodzi od imienia Kasper. Bowiem jej pierwszym właścicielem miał być Kasper Gąsienica. Czy ów Kasper posiadał swoją Halę Kasprową jako dziedziczną, czy też była kupnizną, tego trudno dociec. Wydaje się prawdopodobne, że była to hala należąca do Gąsieniców od chwili nadania. Jak przebiegały dawne granice tych hal trudno jednoznacznie dowieść. Pewnym jest, że zarówno Gąsienicowie: Kotelniccy, Gładczany i z Bystrego wypasali swoje bydło tak na Hali Stawy, jak i Hali Kasprowej. Mogło to wynikać z częstego ożenku i wianowania Gąsieniczek częściami w owych halach.

Gąsienicowie również drogą licznych transakcji starali się skupić większe części polan, ról i hal. Znane są dokumenty stwierdzające fakt odstąpienia przez Gąsieniców rodowej Hali Jaworzyny Krytej, położonej w Dolinie Chochołowskiej, na rzecz Antoniego Szaflarskiego, o czym świadczy jego testament z 1652 r. oraz późniejszy spór.

Jak wiadomo w oparciu o materiały Archiwum Ziemskiego w Krakowie w roku 1796 zapadł wyrok, który powołuje się na kontrakt z roku 1700, w sprawie o Halę Stawy, którą Gąsienicowie mieli sobie odebrać za Halę Jaworzyna Kryta. Wspomniany spór toczony przez Walentego, Sebastiana i Szymona Gąsieniców z Zakopanego przeciwko Wojciechowi, Mikołajowi i Janowi Szaflarskim ze wsi Czarny Dunajec, dotyczył „utrzymania się przy hali Stawy zwanej”. Chodzi o Halę nazwaną później Stawy Gąsienicowe. Spór sądowy zakończył się ostatecznie ugodą. Gąsienicowie zostali ocaleni przy Stawach, zaś Jaworzyna Kryta do dnia dzisiejszego jest własnością rodzin czarnodunajeckich.

Według tzw. Metryki Józefińskiej w 1787 r. Hala Kasprowa, obok hal: Jaworzynki, Gąsienicowej i Pańskiej oraz kilku innych polan należała do wsi Zakopane. Hala Kasprowa należała do Zakopanego w XVIII, XIX i XX w. Brakuje informacji źródłowych co do XVI i XVII w. W wieku XVII istniały wolne pastwiska w Tatrach i zapewne już w tym okresie mogli docierać zakopiańscy pasterze do tej niezbyt odległej doliny.

Zajmujący się historią rodu Gąsieniców Maria i Józef Krzeptowscy Jasinek twierdzą, że nazwa Kasprowego Wierchu, położonego w granicach Hali Kasprowej, pochodzi od Kaspra Gąsienicy Kasprusia ur. około 1681 r. i ożenionego z Katarzyną Gucianką. Według tych autorów Kasprowy Wierch należał w połowie do Gąsieniców Gładczanów, a w połowie do Gąsieniców z Osiedla. Wspomniany Kasper Gąsienica Kaspruś wywodzi się z tego samego korzenia co Gąsienicowie Gładczanowie. Wydaje się jednak, że Kaspruś po odziedziczeniu dużej części Polany Żywczańskie, nazwanej później Kasprusiami, nie posiadał udziałów w Dolinie Kasprowej.

Rejestry stanu bydła i czynszu spaśnego wsi państw: Nowy Targ, Zakopane, Kościeliska z 1811 r. podają Kazimierza Gąsienicę zamieszkałego w Zakopanem jako właściciela polany Hali Kasprowej. Czynsz spaśny oraz opłata ryczałtowa za 141 owiec starych i 60 owiec młodych wynosiły łącznie 120 fl.36 kr. Kazimierz wypasał też na Hali 10 koni, 9 krów, 6 sztuk jałowizny, za które czynsz spaśny wynosił 9 fl. 6 kr.

Chociaż we wspomnianych rejestrach stanu bydła i czynszu spaśnego zapisany jest jeden właściciel Hali Kasprowej w rewirze Zakopane, to jednak wydaje się, że z początkiem XIX wieku nie był Kazimierz Gąsienica jedynym właścicielem całej Hali Kasprowej. Mógł on posiadać samą Polanę Kasprową albo reprezentował wszystkich współwłaścicieli wobec urzędu pobierającego czynsz. Wspomniany Kazimierz, którego pełne nazwisko brzmiało Gąsienica Gładczan, urodził się w 1743 r., a jego żoną była Anna Gąsienica. Tenże Gąsienica Gładczan był synem Kazimierza Gąsienicy Gładczana, urodzonego w 1716 r. i Katarzyny Stopki.

W XX wieku, poza zakopianami, własności w Hali Kasprowej posiadali jedynie gazdowie z Zębu. W 1960 r. Rada Ministrów podjęła uchwałę nr 415/60 w sprawie uregulowania stosunków własnościowych na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego.

W 1968 r., kiedy wszczęto postępowanie dobrowolnego wykupu lub wywłaszczenia Hali Kasprowej, największy udział posiadała rodzina Gąsieniców o przydomkach: Byrka, Byrcyn, Marcinów, Krzeptowski i Ladzi. Łącznie Gąsienicowie posiadali 71,1843 ha. Do rodziny Chyców należało 37,4746 ha, a do Cukrów Kozieniaków 16,9140 ha. Wszyscy współwłaściciele byli blisko spokrewnieni lub spowinowaceni poprzez związki małżeńskie nie rzadko kilka generacji wcześniej. Nie dokonano jednak wywłaszczenia powierzchni 50,3423 ha należącej do Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, które w chwili załatwiania tej sprawy włączone zostało do Polskiego Towarzystwa Turystyczno Krajoznawczego.

 

© Wszelkie prawa zastrzezone     INTERAKTYWNA POLSKA
Webmaster: PROMEDIA